1
ARIZONA STATE UNIVERSITY
COURSE: BUSINESS LAW
CREDIT HOURS: 2 CREDITS
SEMESTER/SESSION: FIRST SEMESTER/2023-2024
KULIAH 2 (KEDUA) Ilmu hukum mujudake salah sawijine ngelmu ing antarane ilmu liyane.
Ilmu iku bagéan
saka kawruh manungsa ing umum. Filsafat hukum minangka cabang filsafat, yaiku filsafat sing
nglebokake ilmu hukum minangka obyek.
A. Manungsa Pitakonan Kewan Manungsa ing uripe tansah kepengin golek bebener. Kanggo
nggoleki bebener,
dheweke tansah mikir lan takon, kanggo awake dhewe lan pihak liyane. Miturut RF Beerling,
profesor filsafat "wong iku minangka pananya". Hak istimewa manungsa katon jelas ing
kasunyatan kemampuan kanggo mikir. Bedane manungsa lan kewan kasebut ing Ilmu Manthiq
(logika), yaiku: Al Insanu Hayawanun Nathiqun, tegese manungsa iku kewan nathiq, sing
ngomong lan mratelakake panemu adhedhasar pamikirane. Tegese, manungsa iku kewan sing
mikir.
Sapa wae mesthi kepengin ngerti babagan apa wae, mula dheweke bakal takon babagan iki,
apa pitakonan kasebut ditujukan kanggo awake dhewe utawa wong liya. Kanggo takon,
dheweke bakal mikir babagan sing durung dingerteni. Wong sing ora duwe pitakon babagan
apa wae tegese dheweke ora mikir. Sanadyan saben wong mesthi ora ngerti kabeh. Iki tegese
ana luwih akeh sing ora dingerteni wong tinimbang dheweke ngerti.
Miturut S. Takdir Alisyahbana, manungsa ora bisa ngeculake samubarang saka pikirane.
Dheweke banjur ngajokake pitakon, uga mangsuli pitakon, yaiku pakaryane manungsa. Loro-
lorone nggawe pitakonan lan njawab pitakonan minangka proses aktivitas manungsa. Dadi
pitakonan padha karo mikir lan mikir padha karo pitakonan. Dadi manungsa iku kewan sing
mikir. Pikiran takon. Takon yaiku golek jawaban. Nggoleki jawaban yaiku nggoleki bebener.
Nggoleki wangsulan bab Gusti Allah, alam lan manungsa, tegese nggoleki sing bener babagan
Gusti, alam lan manungsa. Dadi ing pungkasane manungsa dadi makhluk sing golek bebener.
2
B. Kawruh lan Kawruh Kawruh, ilmu lan filsafat nduweni sesambungan sing raket. Telung
istilah kasebut
gegayutan karo produk sing lair saka indra, pangrasa lan pikiran (rasio) manungsa. Dadi kanthi
ringkes, isi pikirane manungsa utawa asil pamikirane manungsa, bisa kaperang dadi:
1. Kawruh utawa kawruh kang jangkep ing indriya, sawahing samubarang kang bisa
kacekel
dening indriya, watese ngluwihi samubarang kang ora kacekel dening panca indera
manungsa.
2. Ilmu (ilmu) jangkep karo ilmu ngelmu, lapangan iku kabeh sing bisa ditliti (liwat riset),
watesane ngluwihi sing durung diteliti ing bidang mau.
3. Filsafat (filsafat) utawa kawruh filsafat sing lengkap. Sawah yaiku samubarang kang
bisa
dipikirake dening akal (rasio) manungsa, alam karo kabeh isine, malah bisa nembus
menyang wates njaba alam, kang ing agama diarani Gusti Allah.
Miturut HM Rasyidi tingkatan kawruh inggih menika:
1. Kawruh obyek
2. Kawruh pikirane wong liya.
3. Kawruh pikiran kita dhewe
4. Kawruh babagan nilai lan babagan universal
5. Kawruh Gusti Allah.
Asiling pamikir panca indera punika winates sanget. Ilmu iku tanggung jawab kanggo mbantu
apa sing ora bisa ditindakake kanthi panca indera. Nanging, nalika ilmu ora bisa mangsuli,
banjur ditinggalake ing pamikiran filosofis. Ilmu iku kawruh kang nduweni ciri utawa ciri
dhewe. Kawruh duwe macem-macem cabang ilmu. Ilmu iku salah siji cabang ilmu. Dadi ana
prabédan penting antarane kawruh lan ilmu. Kawruh luwih umum lan adhedhasar pengalaman
3
saben dina. Dene ngelmu iku kawruh kang asipat spesifik, kanthi ciri sistematis, kanthi cara
ilmiah tartamtu lan bisa diverifikasi dening sapa wae liwat metode ilmiah.
Andharan ngelmu nuduhake telung perkara, yaiku: produk, proses, lan masyarakat. Ilmu
minangka produk yaiku kawruh sing wis dikenal lan diakoni dening komunitas ilmiah. Ilmu
minangka proses tegese aktivitas sosial sing ditindakake kanggo nemokake lan mangerteni
alam donya kaya sing dikarepake, ora kaya sing dikarepake. Ilmu minangka masyarakat
tegesipun jagad sosial ingkang tumindak, solah bawa lan tindak tanduk sarta wicara katata
miturut patang pranata, inggih punika: universalisme, komunalisme, tanpa pamrih, lan
skeptisisme biasa.
Ilmu bisa dipérang dadi ilmu murni ( ), yaiku ilmu teoretis lan ilmu terapan ngelmu murni
(applied science) kang praktis. Ilmu terapan majeng saka ilmu teoretis. Sawetara panemuan
anyar ing donya teknologi asale saka lan didorong dening pamikiran ilmiah sing murni, sing
ngupaya kanggo mbukak rahasia alam lan bebener.
Filsafat nyinaoni masalah iki kanthi jerolan asil pasinaon minangka dhasar anane ngelmu.
Ontologi ngrembug babagan apa sing pengin kita ngerti, sepira kita pengin ngerti utawa kanthi
tembung liya, studi babagan teori "makhluk". Epistemologi minangka teori kawruh. Aksiologi
minangka teori nilai.
C. Filsafat lan Isine Makna ing Sacara etimologis, istilah utawa tembung "filsafat" utawa
"filosofi" asale saka tembung
Yunani philosophia, sing dumadi saka rong tembung philos lan sophia. Tembung Yunani
philos tegese kanca. Tembung sophia tegese kawicaksanan. Filsafat minangka upaya, proses,
telusuran, nggoleki, nguber bebener tanpa wates.
Filsafat nduweni makna akeh amarga para filsuf nggunakake. Sawetara definisi utama filsafat
kalebu:
1. Upaya spekulatif kanggo nampilake tampilan sing sistematis lan lengkap babagan
kasunyatan.
2. Nyoba kanggo njlèntrèhaké alam kasunyatan pokok lan dhasar lan nyata
3. Nyoba kanggo nemtokake wates lan ombone kawruh saka sawijining sumber, alam,
4
validitas lan nilai.
4. Penyelidikan kritis babagan asumsi lan pernyataan sing diajukake dening macem-
macem
lapangan kawruh
5. Disiplin sing ngupaya mbantu kita ngerti apa sing sampeyan ucapake lan ngomong apa
sing sampeyan deleng. Sawetara definisi pangerten sing diajokake dening para filsuf lan sarjana
kalebu:
1. Plato (427 SM-348 SM): "Filsafat minangka ilmu sing kasengsem kanggo nggayuh
bebener asli". Filsafat minangka kawruh babagan kabeh sing ana.
2. Aristoteles (382 SM-322 SM): "Filsafat minangka ilmu sing nyakup bebener sing ana
ing ilmu metafisika, logika, retorika, etika, ekonomi, politik, lan estetika".
3. Al-Faraby (870-950): "Filsafat iku ngelmu babagan alam eksistensial kaya sing bener"
1
KURSUS 3 (KETIGA) Definisi utawa definisi soko bisa beda-beda gumantung ing sisih endi
sing sampeyan
deleng. Semono uga karo pangerten filsafat. Saking saperangan pangertosan filsafat ing
nginggil, saged dipunpendhet dudutan bilih filsafat inggih menika mikir kanthi jero lan serius
babagan sipat-sipat, kanthi cara lan sistem ingkang tertib. Filsafat minangka upaya manungsa
kanggo ngerti alam lan nerangake babagan, kanthi teori, nganti dhasar kanthi nggunakake
kemampuan nalar. Salajengipun kados pundi sikapipun manungsa sasampunipun pikantuk
kawruh babagan satunggaling perkawis.
D. Ciri-ciri Pikiran lan Masalah Utama Filsafat Makhluk sing mikir yaiku manungsa.
Manungsa sing mikir jero iku filsuf. Dadi saben
filsuf iku manungsa sing mikir jero. Saperangan cara filosofis bisa diterangake kaya ing ngisor
iki:
1. Radikal, tegese mikir nganti oyod, tekan hakekat utawa inti sing dipikirake.
5
2. Universal, tegese pamikiran filosofis ngenani pengalaman umum manungsa.
Kekhususan
pemikiran filosofis dumunung ing umum.
3. Konseptual, tegese minangka asil generalisasi lan abstraksi pengalaman manungsa.
4. Koheren lan Konsisten. Koheren tegese jumbuh karo kaidah-kaidah pemikiran logis.
Konsisten tegese ora ngemot kontradiksi.
5. Sistematis, tegese panemu kang mujudake gegambaran filosofis kudu digayutake
kanthi
rutin lan ngemot tujuwan utawa tujuwan tartamtu.
6. Komprehensif, tegese nutupi utawa pepek. Mikir filosofis minangka upaya kanggo
nerangake alam semesta kanthi sakabehe.
7. Bebas, tegesipun kathah-kathahipun, pamikiran filosofis saged dipunwastani asiling
pamikiran bebas, inggih menika uwal saking prasangka sosial, historis, budaya, malah
ugi
agami.
8. Tanggung jawab, tegese wong sing berfilsafat yaiku wong sing mikir lan uga tanggung
jawab marang asil pikirane, paling ora kanggo nurani dhewe. Salajengipun, supados calon
filsuf ing babagan filosofis pikantuk asil ingkang optimal,
piyambakipun kedah netepi prinsip-prinsip filsafat, ing antawisipun:
1. Nglirwakake arrogance, utawa omniscient poto.
2. Nduweni sikap mental awujud setya marang bebener.
3. Ngerteni serius masalah filsafat lan nyoba mikir jawaban. Mangkono ana upaya
kanggo
6
nglatih mikir kanthi serius. Liwat latihan intelektual iki bakal digayuh pangerten sing
sejati
babagan kasunyatan.
4. Latihan intelektual ditindakake kanthi aktif saka wektu kanggo wektu lan diungkapake
kanthi lisan lan tulisan.
5. Dhewe pambocoran.
Pikiran sing jero lan serius babagan masalah sing muncul, yaiku sing diarani filsafat.
Asile panliten iki bakal nuwuhake panemu lan kumpulane panemu kasebut bakal nuwuhake
sistem pamikiran utawa teori. Pikiran kasebut banjur muncul minangka bagean utawa cabang
filsafat, sing nduweni bidang studi sing luwih spesifik, kalebu filsafat ilmu. Cabang-cabang
filsafat kasebut antara liya:
1. Epistemologi (Filsafat Pengetahuan) 2
2. Etika (Filosofi Moral)
3. Estetika (Filsafat Seni)
4. Metafisika
5. Politik (Filsafat Pemerintahan)
6. Filsafat Agama
7. Filsafat ilmu
8. Filsafat Pendidikan
9. Filsafat hukum
10. Filsafat Sejarah
11. Filsafat Matematika
E. Filsafat Ilmu lan Isine Makna Sawetara definisi filsafat ilmu, disusun dening The Liang Gie,
kalebu:
1. Robert Ackermann: Filsafat ilmu minangka tinjauan krisis panemu ilmiah saiki
dibandhingake karo panemu sing wis kabukten sadurunge.
7
2. Lewis White Beck: Filsafat pitakonan ilmu lan ngevaluasi metode pamikiran ilmiah,
lan nyoba nemtokake nilai lan pentinge perusahaan ilmiah kanthi sakabehe.
3. Cornelius Benjamin: Filsafat ilmu minangka cabang saka kawruh filosofis sing nliti
sacara sistematis sifat ilmu, metode, konsep lan presuposisi, lan lokasine ing kerangka
umum cabang pengetahuan intelektual.
4. May Brodbeck: Filsafat ilmu minangka analisis netral kanthi etika lan filosofis,
deskripsi lan panjelasan babagan dhasar ilmu.
Filsafat ngelmu minangka bagéan saka epistemologi sing mligi nliti sipat ngelmu. Inti
kawruh minangka sabab dhasar lan bebener universal, sing sacara implisit ana ing dheweke.
Kanthi mangertosi filosofi ngelmu, tegesipun mangertosi seluk beluk ngelmu ingkang paling
dhasar, satemah ugi saged mangertosi sudut pandang ngelmu, kemungkinan ngrembakanipun,
jalinan cabang ngelmu ingkang satunggal kaliyan sanesipun, ugi nyederhanakake lan
artificiality.
Filsafat ngelmu dideleng saka ruang lingkup obyek, bisa digolongake dadi:
1. Filsafat ngelmu umum kang kalebu kajian bab kesatuan, keseragaman, lan hubungan
antarane kabeh ilmu. Panaliten menika gayut kaliyan perkawis gegayutanipun ilmu
kaliyan kasunyatan, kesatuan, perpecahan, susunan kasunyatan, lan sanes-sanesipun.
2. Filsafat ngelmu khusus, yaiku nyinaoni filsafat ngelmu sing ngrembug babagan kategori lan
metode sing digunakake ing ilmu tartamtu utawa ing kelompok ilmu alam, kelompok
ilmu sosial, kelompok ilmu teknik lan liya-liyane. Salajengipun, filsafat ngelmu ugi saged
dipunkelompokaken adhedhasar model
pendekatan, inggih punika:
1. Filsafat ngelmu terapan, yaiku filsafat ngelmu kang nliti gagasan-gagasan filosofis
kang
ndhasari kawruh normatif ing donyaning ilmu. Ing panliten iki jagad ngelmu ketemu
karo jagading filsafat. Dadi filsafat ilmu terapan ora diwiwiti saka jagad filsafat nanging
8
saka jagad ilmu. Ing tembung liya, filsafat ilmu terapan minangka gambaran saka
kawruh normatif
2. Filsafat ngelmu murni, yaiku wujud kajian filsafat ngelmu kang ditindakake kanthi nliti
materi filosofis kanthi kritis lan eksploratif, mbukak cakrawala kanggo bisa
ngembangake kawruh normatif anyar. Yen filsafat ilmu terapan budhal saka ilmu
khusus tumuju studi
3
filosofis, filsafat ilmu murni njupuk arah ngelawan, yaiku budhal saka studi filosofis saka
asumsi-asumsi dhasar sing ana ing ilmu, contone gegayutan karo asumsi dhasar babagan
kasunyatan ing ilmu khusus. lan akibate.. ing pangerten kasunyatan sakabehe.
Kanthi nyinaoni filosofi ngelmu, para ilmuwan bakal tambah ngerti keterbatasan lan
kekurangane dhewe-dhewe minangka titahing Gusti Allah lan pungkasane bakal nyingkiri sifat
sombong. Mula saka iku, mesthi nduweni sipat keterbukaan saperlu menehi kabar marang
sapadha-padha ngenani kajian ilmiah kanggo kepentingane manungsa sakabehe.
KULIAH 4 (PAPAT) A. Kawruh Hukum lan Kawruh Hukum
Kawruh iku kabeh sing kita ngerti, sing kita ngerti liwat indra lan perasaan sing kita duwe.
Kawruh hukum yaiku sakabehe kang diweruhi dening manungsa ngenani hukum, minangka
asil pengamatan, yaiku asil saka mangerteni, sadar, sadar, mangerteni, lumantar indera kang
diduweni. Saben manungsa kang urip ing masyarakat lan nduweni panca indera lumrah, mesthi
bakal nduweni kawruh babagan hukum, senajan bisa wae tataran kawruhe beda- beda. Kawruh
hukum minangka bagean saka kawruh hukum. Yen kawruh hukum asipat umum sing
adhedhasar pengalaman saben dina, mula kawruh hukum minangka kawruh hukum sing sifate
khusus. Sinonim ilmu hukum yaiku kawruh ilmiah babagan hukum, utawa kawruh hukum
ilmiah. Wong sing duwe kawruh hukum durung mesthi duwe kawruh hukum. Nanging wong
sing nguwasani ngelmu hukum, dheweke uga duwe kawruh babagan hukum. Ilmu lan filsafat
minangka asil saka akal manungsa. Filsafat hukum lan ilmu hukum minangka sumber hukum.
Filsafat hukum minangka sumber hukum materi, lan ilmu hukum minangka sumber hukum
formal. Filsafat hukum lan ilmu hukum nduweni tujuan kanggo nggayuh bebener. Tujuan
filsafat hukum lan ilmu hukum beda karo tujuan hukum. Tujuan hukum ing umum yaiku
9
kanggo nggayuh keadilan, kepastian hukum lan ketertiban. Filsafat hukum dudu cabang ilmu
hukum, nanging minangka bagean saka disiplin hukum utawa teori hukum. Nanging wong sing
nguwasani ngelmu hukum, dheweke uga duwe kawruh babagan hukum. Ilmu lan filsafat
minangka asil saka akal manungsa. Filsafat hukum lan ilmu hukum minangka sumber hukum.
Filsafat hukum minangka sumber hukum materi, lan ilmu hukum minangka sumber hukum
formal. Filsafat hukum lan ilmu hukum nduweni tujuan kanggo nggayuh bebener. Tujuan
filsafat hukum lan ilmu hukum beda karo tujuan hukum. Tujuan hukum ing umum yaiku
kanggo nggayuh keadilan, kepastian hukum lan ketertiban. Filsafat hukum dudu cabang ilmu
hukum, nanging minangka bagean saka disiplin hukum utawa teori hukum. Nanging wong sing
nguwasani ngelmu hukum, dheweke uga duwe kawruh babagan hukum. Ilmu lan filsafat
minangka asil saka akal manungsa. Filsafat hukum lan ilmu hukum minangka sumber hukum.
Filsafat hukum minangka sumber hukum materi, lan ilmu hukum minangka sumber hukum
formal. Filsafat hukum lan ilmu hukum nduweni tujuan kanggo nggayuh bebener. Tujuan
filsafat hukum lan ilmu hukum beda karo tujuan hukum. Tujuan hukum ing umum yaiku
kanggo nggayuh keadilan, kepastian hukum lan ketertiban. Filsafat hukum dudu cabang ilmu
hukum, nanging minangka bagean saka disiplin hukum utawa teori hukum. Filsafat hukum lan
ilmu hukum minangka sumber hukum. Filsafat hukum minangka sumber hukum materi, lan
ilmu hukum minangka sumber hukum formal. Filsafat hukum lan ilmu hukum nduweni tujuan
kanggo nggayuh bebener. Tujuan filsafat hukum lan ilmu hukum
beda karo tujuan hukum. Tujuan hukum ing umum yaiku kanggo nggayuh keadilan, kepastian
hukum lan ketertiban.
4
Filsafat hukum dudu cabang ilmu hukum, nanging minangka bagean saka disiplin hukum
utawa teori hukum. Filsafat hukum lan ilmu hukum minangka sumber hukum. Filsafat hukum
minangka sumber hukum materi, lan ilmu hukum minangka sumber hukum formal. Filsafat
hukum lan ilmu hukum nduweni tujuan kanggo nggayuh bebener. Tujuan filsafat hukum lan
ilmu hukum beda karo tujuan hukum. Tujuan hukum ing umum yaiku kanggo nggayuh
keadilan, kepastian hukum lan ketertiban. Filsafat hukum dudu cabang ilmu hukum, nanging
minangka bagean saka disiplin hukum utawa teori hukum.
10
B. Filsafathukum Filsafat hukum yaiku filsafat kang objek kajiane yaiku hukum. Wonten ing
wacana
filsafat ngelmu, filsafat hukum minangka jinis filsafat ilmu khusus. Yaiku filsafat ngelmu sing
ngrembug babagan kategori lan metode sing digunakake ing ilmu tartamtu, ing kasus iki ilmu
hukum.
C. Manfaat sinau Filsafat Hukum Paedah sinau filsafat hukum ora bisa dipisahake karo paedahe
sinau filsafat. Kanthi
nyinaoni filsafat kalebu filsafat hukum, manungsa diajak mikir, tumindak, nduweni panemu
lan wawasan kaya kang diduweni dening ciri-ciri, ciri-ciri utawa sipat filsafat iku dhewe.
Kanthi cara mikir sing holistik, wong sing nyinaoni filsafat hukum diundang kanggo njelajah
alam hukum. Padha diundang kanggo mikir sing wiyar lan mbukak. Dheweke diundang kanggo
ngajeni panemune wong liya. Sarjana hukum diajab ora sombong, a priori yen disiplin ilmune
luwih dhuwur tinimbang disiplin liyane. Lulusan hukum sing mikir kritis lan reflektif bakal
bisa nganalisis masalah hukum kanthi rasional lan argumentatif. Secara akademis, miturut
Muchtar Kusumaatmaadja,
KULIAH 5 (KALIMA) Sifat Legal
A. Hukum Kelakon Manungsa minangka individu mbutuhake masyarakat, lan kanggo nggawe
masyarakat
sing tertib dibutuhake hukum. Mulane hukum minangka kabutuhan manungsa. Manungsa ora
bisa urip tanpa hukum, amarga anane manungsa ing donya, ing masyarakat, ngalami proses
hukum. Pramila angger-anggering Toret lair saking kabetahan gesangipun manungsa supados
saged gesang sesarengan ing masarakat kanthi ayem, tumata, ayem, tumata, jumbuh kaliyan
kabetahan masarakat. Andharan ringkes ing nginggil sampun nyebat asal-usulipun hukum,
ingkang tumuju dhateng pangertosan bilih hukum menika kadadosan saking asiling
kesepakatan masarakat. Nanging, kajawi saking pangertosan menika, wonten pangertosan
sanes, bab pundi asalipun hukum, umpamane teokrasi, kedaulatan negara, lsp.
B. Karakter Legal Karakter hukum bisa diterangake kanthi ringkes ing ngisor iki:
11
1. Hukum lan Kabeneran Manungsa
Muncule hukum asale saka kesadaran manungsa. Kesadaran manungsa bisa
dibedakake:
1. Tendensi individualis
2. Kecenderungan kolektivis
3. Tendensi pesenan
2. Hukum lan Ordo Tendenz
5
Hukum kasebut asale saka urutan tendenz. Hukum minangka norma urip, minangka norma
agenda, yaiku norma kanggo nindakake lan tumindak ing masyarakat. Angger-anggering Toret
minangka aturan (aturan) masyarakat. Amarga saka iku muncul hukum anyar yen paling ora
ana wong loro. Ing pangerten iki, hukum mung ngatur hubungan antarane manungsa ing
masyarakat. Hubungane manungsa karo Gusti Allah diatur ing norma agama. Hukum
minangka tatanan urip sosial ordening van het social eleven, saliyane norma liyane kayata
norma agama, norma moral, lan norma kesopanan.
3. Hukum lan Moral Perbandhingan lan hubungan hukum karo kesopanan bisa diterangake
kaya ing ngisor iki:
1. Objek hukum yaiku tumindak eksternal, dene obyek moral yaiku tumindak batin.
2. Hukum asale saka lan njunjung norma lan masyarakat, dene moralitas asale saka nurani
individu.
3. Tujuwan ukum yaiku nuwuhake rasa aman, tentrem lan ayem ing masyarakat, dene
kesopanan nduweni tujuan kanggo kasampurnan, kaluhuran manungsa.
4. Angger-anggering Toret dianggo kanthi kekuwatan, dene moral dianggo kanthi
kesadaran utawa kekuwatan batin.
5. Hukum mbutuhake legalitas, lan moralitas mbutuhake moralitas. Tumindak eksternal
diarani yuridis, lan tumindak batin diarani etika.
6. Hukum kadhangkala ngidini apa sing dilarang moralitas.
12
4. Hukum lan Norma Kesopanan
Perbandingan lan hubungan antarane norma hukum lan norma kesopanan yaiku:
1. Norma hukum lan norma kesopanan loro-lorone didhukung dening kesadaran
kolektivis. Bedane yaiku norma hukum disengkuyung dening negara, dene norma
sopan santun disengkuyung dening masyarakat sing winates.
2. Pelanggaran norma hukum diadili dening pengadilan, dene norma kesopanan diancam
sanksi arupa kritik utawa rasa ora seneng saka masyarakat.
3. Norma hukum nduweni tujuwan kanggo nuwuhake katentreman, katentreman lan
ketertiban ing masyarakat, dene norma kesopanan kanggo kasampurnan,
kaendahan kerukunan ing hubungan manungsa ing masyarakat.
6
4. Wilayah pengaruh saka penegakan norma kesopanan yaiku manungsa. Wilayah pengaruh
hukum yaiku negara lan wilayah pengaruh hukum yaiku komunitas
tartamtu.
5. Hukum lan Merdika
Hubungane hukum lan kekuwatan bisa diterangake kaya ing ngisor iki:
1. Hukum minangka aturan sing digawe dening negara, lan hukum nemtokake utawa
ngemot sistem norma sing ditrapake ing masyarakat kasebut. Hukum minangka sollen
utawa kabutuhan sing kudu diwujudake dadi tandha utawa kasunyatan. Undhang-
undhang sing sollen lan hukum sing sein mbutuhake
perantara, yaiku paugeran.
2. Hukum ing sisih siji cedhak banget karo unsur keadilan, nanging ing sisih liya
hukum uga ana hubungane karo kekuwatan.
c. Gegayutan antawisipun kaadilan kaliyan kakuwasaan dipunandharaken dening Pascal kados
ingkang dipunandharaken dening Notohamidjojo, inggih menika leres menawi kaadilan dipun
tindakaken, kedah kakuwatan dipun tindakaken. Kaadilan tanpa daya tanpa daya, kekuwatan
13
tanpa kaadilan iku sawenang- wenang. Kaadilan tanpa daya bakal ditantang, amarga wong ala
bakal tansah ana. Kekuwatan tanpa kaadilan bakal digugat. Kaadilan lan kekuwatan kudu
disambungake. Mula sing bener kudu kuwat, lan sing kuwat kudu adil.
d. Miturut Muchtar Kusumaatmaadja, hukum tanpa daya iku angan-angan lan kekuwatan tanpa
hukum iku tirani.
6. Hukum lan Merdika Merdika minangka hak dhasar saben manungsa. Sifat hukum iku ngiket.
Dene panemu ngandharake yen ana ikatan ya ora ana kamardikan. Ananging kedah dipun
mangertosi bilih angger-anggering Toret punika njiret supados sedaya manungsa saged
ngraosaken
kamardikanipun piyambak-piyambak. Undhang-undhang kasebut ngiket ing konteks
ngleksanakake kabebasan sing diduweni lan dikarepake dening manungsa. Manut marang
angger-anggering Toret, marang angger- anggering Toret, ndadekake kamardikan kanggo
saben wong. Dadi kita netepi hukum dhasar supaya kita bisa urip kanthi bebas. Panjaluk
kamardikan mutlak kanggo saben individu nyatane bakal nyebabake non-kabebasan kanggo
saben individu. Dadi kabebasan sing mutlak yaiku non-kabebasan
KULIAH 6 (ENAM) A. Arti kata "hukum"
Ing basa Walanda "hukum" diarani "recht". Tembung "recht" saliyane tegesé "hukum", uga
ateges "lurus". Tembung "recht" uga ana gandheng cenenge karo basa Latin "rektum" sing
tegesé "pemimpin". Ing basa Latin "ius" tegese "hukum". Tembung "ius" iku bagéan saka
tembung "iustitia", sing tegesé "kaadilan". Tembung "hukum" asale saka basa Arab, dijupuk
saka tembung "hakama". Tembung “hakama” tegesipun sami kaliyan tembung “qadla” saha
“qarrara” ingkang tegesipun “ngukum, mutusaken, nemtokaken”.
B. DefinisiHukummiturutparaahli Nganti saiki, ahli hukum durung ana utawa durung setuju
babagan definisi hukum.
Bedane para ahli hukum babagan definisi hukum amarga kasunyatane masalah sing dadi
landasan hukum jembar banget lan rumit. Sing ana gandheng cenenge karo jembar lan
komplekse masalah uripe manungsa dhewe.
14
Kita uga bisa ndeleng definisi hukum saka tuturan para ahli kaya ing ngisor iki:
1. Adamson Hoebel ngandharake yen norma sosial minangka hukum yen nglanggar
norma sosial utawa nglanggar biasane diadhepi ancaman dening aplikasi tekanan fisik
dening individu utawa dening klompok individu sing nduweni hak istimewa sing
diakoni kanggo nglakoni. .
2. Donald Black nemtokake hukum minangka urutan kontrol sosial kalebu kabeh
tumindak dening institusi politik sing ana hubungane karo watesan kontrol sosial utawa
apa wae sing nyoba njaga.
3. Norma Leopold Pospisil minangka hukum yen norma kasebut nggawa ancaman sanksi sing
ana gandhengane. 7
KULIAH 7 (KAPITU) Sawetara ngerti sifat hukum
1. Teori Imperatif Teori iki nggoleki inti hukum saka hukum ing asal-usule. Saka ngendi
asale angger- anggering Toret, ana hakekate. Adhedhasar teori iki, sawetara teori liyane
diajukake:
1. Teori etika
2. Fasisme
3. Hans Kelsen
2. teoriindikatif
Teori indikatif yaiku teori sing nuduhake kasunyatan sing luwih jero. Teori iki nggoleki
inti hukum ing kasunyatan sing luwih jero. Teori iki nuduhake sekolah pamikiran,
kalebu:
1. Pangerten historicche rechtsschool
2. Faham rechtssouvereiniteit
3. teorioptative
Teori optative ngrumusake hukum kanthi nandheske tujuan hukum. Ana teori optatif
sing individualistik lan ana sing universal.
15
Penerapan
Hukum minangka norma, enforceability bisa diinterpretasikake ing telung jinis:
1. Applicability ing pangertèn filosofis
2. Applicability ing pangertèn yuridis
3. Applicability ing pangertèn sosiologis
Hukum
Prinsip
Para wali ukum kudu nggatekake prinsip, prinsip, lan dasar hukum supaya undang-undang
bisa dileksanakake sesuai karo tujuane. Sawetara conto prinsip hukum kalebu: Paul Scholten
menehi conto prinsip hukum kaya ing ngisor iki:
1. Undhang-undhang kudu nggatekake keseimbangan antarane kepentingan individu lan
kepentingan masyarakat.
2. Undhang-undhang kudu nggatekake anane kesetaraan antarane manungsa, nanging
hukum uga kudu ngakoni wewenange panguwasa.
3. Angger-anggering Toret kudu sisihan karo sing apik lan nyingkiri sing ala.
Hukum
KULIAH 9 (SAnga)
Asal
Pirembagan bab asal usul ukum mujudake perangan saka rembugan sumber hukum. Sumber
hukum kaperang dadi loro, yaiku sumber hukum materi lan sumber hukum formal. Ana
sawetara teori sing nyritakake babagan sumber materi utawa sumber konten saka hukum
kasebut.
8
1.
2.
16
1.
2.
Usul
Ngerti hukum alam Miturut pangertosan hukum alam, hukum dianggep minangka kabutuhan
alam, kanggo alam semesta lan manungsa. Hukum ditrapake sacara universal lan langgeng.
Miturut pangertosan kasebut, asal saka hukum yaiku nalar manungsa (rasio).
Teokrasi
Teokrasi lawas Miturut pangerten iki, hukum asale saka Gusti Allah / Dewa. Gusti Allah
netepake panguwasa langsung dadi raja, yaiku pimpinan negara. Dheweke mrentah kanthi
aturan sing langsung diwarisake utawa ditetepake dening Gusti Allah.
Teokrasi modern Miturut pangerten iki, Gusti Allah netepake negara. Posisi raja minangka
hadiah saka Gusti Allah. Dadi, raja mrentah negara lan nata jagad miturut lan adhedhasar
kersane Gusti.
C.
Miturut pangerten kasebut, negara lan hukum asale saka perjanjian komunitas. Sawetara
pamikiran babagan teori iki, antara liya, diajukake dening:
1. Hobbes (1588-1679)
Persetujuan masyarakat minangka perjanjian pasrah. Ing perjanjian iki, manungsa
nyerahake hak alami kanggo njaga diri marang pihak sing ngatur, yaiku pemerintah
utawa raja.
2. John Locke (1632-1704) Miturut Locke, ing kahanan alam manungsa nduweni telung
hak dhasar, yaiku hak
Ngertipersetujuan
17
kanggo urip, kamardikan lan properti. Miturut Locke ana rong jinis perjanjian, yaiku pactum
unionis, yaiku perjanjian serikat pekerja lan pactum subjectionis, yaiku perjanjian pasrah.
Yaiku alih panguwasa marang paprentahan utawa ratu, kajaba 3 hak ing ndhuwur.
Rousseau (1712-1778) Miturut Rousseau, persetujuan kasebut nyerahake pamrentah tanpa
syarat. Persetujuan kasebut minangka persetujuan serikat pekerja. Pamrentahan dadi
pamrentahan kanthi mutlak.
Kedaulatan negara Ing abad kaping 19, muncul ajaran kedaulatan negara sing adhedhasar
kekuwatan negara sing ngiket hukum. Anane kekuwasaan negara dianggep minangka hukum
kodrat sing njalari muncule panguwasa pamarentah marang rakyat sing diatur.
Ngerti aturan hukum Piwulang saka teori iki ora ngakoni kekuwatan pribadi kepala negara,
nanging mung ngakoni kekuwatan spiritual tinimbang hukum, yaiku kekuwatan sing disimpen
ing hakekat hukum, minangka wujud kesadaran hukum individu, liwat individu legislatif,
minangka wakil rakyat.
Ngerti kesadaran masyarakat Pangerten iki lair ing aliran hukum sajarah. Miturut pangertosan
kasebut, hukum asale saka kesadaran sawijining bangsa. Miturut pangertosan kasebut, hukum
ora mung lair lan ditemtokake dening akal manungsa wae, nanging tuwuh lan dipengaruhi
dening faktor lingkungan lan lingkungan alam.
7.
Miturut Marxisme, sumber isi legal yaiku sistem ekonomi. Hukum minangka salah sawijining
bangunan ndhuwur sing gayane ditemtokake dening bangunan ngisor, yaiku ekonomi utawa
hubungan industri.
9
KULIAH 10 (KESEPULUH) Tujuan Legal
A. Sawetara panemu babagan tujuan hukum Saperangan rumusan kang gegayutan karo
tujuwan hukum, antara liya, diajukake
dening
3.
18
4.
5.
6.
Ngerti marxisme
para ahli hukum kaya ing ngisor iki:
1. LJ van Apeldoorn, mratelakaken bilih angger-anggering Toret punika kangge nggayuh
tatanan sosial ingkang tentrem. Kanggo tujuan kasebut, hukum ngupaya nggayuh
masyarakat utawa tatanan sosial sing adil, sing misahake kepentingane sesama anggota
masyarakat, ing ngendi wong kudu entuk apa sing kudu ditampa miturut hak- hake.
2. J. van Kant ngandharake yen tujuwan hukum yaiku kanggo njaga kepentingane
manungsa mung ing masyarakat, gegayutan karo anane maneka warna hubungan
manungsa kang ana ing masyarakat.
3. Teori etika mligine panemune Gustav Radbruch mratelakake yen hukum sajrone
tujuane kudu diarahake marang telung perkara, yaiku kepastian hukum, keadilan lan
efisiensi.
4. Jeremy Bentham mratelakake panemume yen tujuane hukum yaiku kanggo nyediakake
kabungahan sabisa-bisa kanggo wong akeh, utawa kanggo nggawe sing mung migunani
lan efektif kanggo wong akeh.
5. Miturut Roscoe Pound, tujuan hukum yaiku:
1. Undhang-undhang kasebut nduweni tujuan kanggo njaga katentreman ing masyarakat.
2. Undhang-undhang nduweni tujuan kanggo njaga status quo sosial.
3. Angger-anggering Toret nduweni tujuwan supaya bisa nggayuh
pangembangan
pribadi sing maksimal, babagan kekarepan lan wewenange, uga kemampuane.
4. Pungkasane, hukum nduweni tujuan kanggo nyukupi kabutuhan manungsa.
19
6. Notohamidjoyo, sarujuk karo Radbruch. Ingkang ngandharaken bilih tujuwan hukum
wonten 3 inggih menika keadilan, kegunaan, saha kepastian hukum.
7. Aristoteles, mratelakake yen tujuwan hukum yaiku kanggo nuwuhake keadilan.
Miturut dheweke, keadilan ana rong jinis, yaiku keadilan distributif lan keadilan komutatif.
B. Keadilan minangka tujuan hukum Undhang-undhang digawe kanthi tujuwan ngatur urip
sosial ing masyarakat kanthi
aman, tertib lan tentrem. Inti hukum yaiku nggawa aturan sing adil ing masyarakat. Kabeh
makna hukum nunjukake arah iki minangka basis kabeh definisi hukum. Rong doktrin utama
filsafat hukum yaiku hukum kudu adhedhasar keadilan, penegakan hukum kudu mesthi.
Kaadilan minangka panjaluking ati lan nurani saben manungsa. Kaadilan iku sejatine universal.
Awit saking menika, amargi angger-anggering Toret punika kabetahanipun saben manungsa,
tujuan utaminipun hukum inggih menika keadilan. Utawa "kaadilan iku tujuane upaya kanggo
njejegake hukum".
Kaadilan iku sinonim karo bebener. Soko sing adil yaiku sing bener, lan kosok balene. Kaadilan
ingkang dados ancasipun hukum inggih menika kaadilan ingkang saged paring katentreman
saha kabingahan dhateng sedaya tiyang, minangka pribadi saha warga masarakat, inggih
menika kanthi maringi hakipun, saha saben tiyang nindakaken kewajibanipun.
C. Hukum kanggo nyukupi kabutuhan manungsa 10
Kanggo mupangate urip manungsa, dheweke nggawe undang-undang minangka norma,
pratandha sing kudu ditindakake. Satemah angger-anggering Toret dipundamel dening
manungsa supados saged gesang tertib kanthi tentrem, tentrem, lan karaharjan. Mula
implementasine lan penegakan hukum kudu diarahake kanggo kepentingan manungsa. Manawi
angger-anggering Torèt sampun boten malih fungsinipun minangka piranti pangaturan supados
nyekapi kabetahaning gesangipun manungsa, pramila angger-angger punika sampun boten
migunani malih, tanpa guna, boten wonten gesangipun. Mbok menawa iki sing dimaknani
hukum sing wis dadi "mayit", kaya sing dikandhakake Sadjipto Rahardjo.
20
Arus ing filsafat hukum A. Aliran hukum alam, uga dikenal minangka aliran hukum alam.
Miturut aliran iki,
hukum katon minangka kabutuhan alam, ing alam semesta lan ing urip manungsa. Hukum
ditrapake sacara universal lan langgeng. Hukum alam kaperang dadi rong golongan, yaiku
aliran hukum alam irasional lan aliran hukum alam rasional. Miturut aliran hukum alam sing
ora rasional, hukum kasebut ditrapake sacara universal lan langgeng kanthi nyisihake aspek
rasio manungsa. Salah sawijining pimpinan aliran iki yaiku Thomas Aquinas. Miturut aliran
hukum alam rasional sing hukum ditrapake universal lan langgeng dening nandheske rasio
manungsa. Salah sawijining pimpinan aliran iki yaiku Hugo Degrot.
Teori hukum alam nyakup pendekatan hukum sing ndeleng manawa anane hukum sing ana
minangka manifestasi utawa fenomena tatanan hukum sing luwih dhuwur sing kudu dituruti.
Kanthi mangkono pendekatan saka teori hukum alam adhedhasar panemu teologi lan sekuler.
B. Aliran hukum positif Positivisme nuduhake sikap utawa pamikiran sing menehi pandangan
lan pendekatan
babagan sesuatu. Umume positivisme iku empiris. Positivisme hukum nyumurupi yen sing
utamane gegayutan karo hukum yaiku kasunyatan manawa hukum digawe lan ditindakake
dening wong-wong tartamtu ing masyarakat sing nduweni wewenang kanggo nggawe undang-
undang. Sumber lan validitas norma hukum asale saka wewenang iki. Miturut alur menika,
hukum inggih menika norma-norma ingkang dipundamel utawi dipunpendhet saking
wewenang formal utawi informal saking panguwasa ingkang wenang utawi lembaga
pamarentah ingkang paling inggil wonten ing masarakat. Alur iki nduweni panemu yen hukum
iku identik karo hukum, yaiku aturan sing ditrapake. Siji-sijine sumber hukum yaiku hukum.
C. utilitarianisme Miturut aliran kasebut, manungsa bakal tumindak kanggo entuk kabegjan
sing paling
gedhe lan nyuda kasangsaran. Becik utawa ala saka tumindak bakal diukur saka tumindak
kasebut nggawa rasa seneng apa ora. Miturut alur kasebut, tujuwane undang-undang yaiku
kanggo menehi mupangat lan kabegjan saakeh-akehe tumrap masyarakat.
KULIAH 11 (SEWIS) A. Hubungan hukum, moral, lan agama
21
Hukum minangka kesimpulan tetimbangan babagan apa sing pantes lan apik kanggo
ditindakake, babagan apa sing ora pantes lan ora apik. Mula ana norma kewajiban lan larangan,
saliyane norma sing ora wajib lan ora dilarang. Wong Romawi ing hubungane karo hukum
11
minangka standar tumindak, menehi isi kanggo hukum, yaiku imperare, prohibire, lan
permittere (kewajiban, larangan, lan permissibility).
Yen kita tindakakepangertosan pikiran sing mbedakake hukum karo moral, misale jek pikiran
akeh dipengaruhi dening pikiran minangka manifestasi saka pemahaman babagan isi hukum
sing diwatesi kanggo imperare, prohibere, lan permittere kaya wong Romawi. Kanthi
mbedakake hukum lan moral, motivasi kanggo netepi hukum mung teka saka njaba, yaiku
nalika disekseni dening akeh wong liya, utawa mung amarga wedi karo paukuman. Akibate,
akeh pelaku pelanggaran hukum sing uwal saka paukuman amarga ora ana bukti sing dilahirake
kanggo dheweke, sanajan dheweke pancen nindakake. Amarga saka iku, ing perkembangan
sakteruse, pungkasane ahli hukum ngakoni yen hukum lan moral ora bisa dipisahake.
hukumsejatine moralitas wis diunggahake menyang tingkat legalitas kanggo masyarakat,
supaya hukum dadi standar moralitas. Akhlak kudu tetep dadi jiwa lan nyurung angger-
anggering ukum, supaya angger-anggering Toret dituruti kanthi dhasar kesadaran kang tuwuh
saka njero, dudu merga wedi marang paukuman utawa diwastani wong liya. Angger- anggering
Toret minangka patokan tumindak nglairake panjaluk marang samubarang kang wis
dimangerteni kanthi temen-temen ngandhut kabecikan kanggo uripe manungsa lan mula
didadekake norma wajib. Undhang-undhang sing disusun adhedhasar konsep hukum kulon
(yaiku sing misahake hukum saka moral) ora nyentuh kapentingan manungsa sacara sakabehe.
Sing didemek ing angger-anggering Toret mung njaba kepentingan manungsa.
Konsep hukum ing tampilandin al islam dhasare ora padha karo konsep hukum miturut agama
liyane. Din al Islam ngewrat aspek regulasi urip manungsa, loro aspek vertikal karo Tuhane
lan aspek horizontal hubungane karo manungsa utawa manungsa karo alam. Mulane Islam ora
ateges misahake hukum lan moral. Justru moral minangka inti saka hukum. Sejatine tujuan din
al Islam yaiku ningkatake utawa nyempurnakake akhlak manungsa.
22
Beda karo wong Romawi sing menehi isi hukum kanthi telung taksiranyaiku imperare
(wajib/diperintah), nglarang (dilarang), lan pemittere (diijinake), banjur Islam menehi isi
hukum karo limang taksiran yaiku wajib, haram, sunnah, makruh, lan mubah/jaiz. Para ahli
hukum nyebutake limang putusan kasebut al ahkam al khamsah (lima jinis hukum),
Hubungan hukum, moralitas lan agama digambarake dening Sir Alfred Denning ing bukune
The Changing Law, sing ujar "tanpa agama ora ana moralitas, lan tanpa moralitas ora ana
hukum". Tegese ora ana moral tanpa agama, lan ora ana hukum tanpa moral. Tegese hukum
bisa ditindakake yen adhedhasar moral lan moral bisa ditindakake yen adhedhasar agama. Dadi
moral iku raket banget karo hukum. Implementasi lan penegakan hukum mbutuhake ketaatan
moral. Ana paribasan Romawi sing dadi quid leges sine moribus? Tegese apa tegese hukum
yen ora dibarengi akhlak. Bedane antarane moral lan hukum kaya sing diterangake ing bab
sadurunge kalebu:
1. Objek hukum yaiku tumindak eksternal, dene obyek moral yaiku tumindak batin.
2. Hukum asale lan njunjung norma-norma masyarakat dene moral asale saka nurani
individu.
3. Tujuwan ukum yaiku nuwuhake rasa aman, tentrem lan ayem ing masyarakat, dene
moral nduweni tujuwan kanggo kasampurnan, kaunggulan manungsa.
4. Hukum dianggo kanthi kekuwatan nalika moral dianggo kanthi kesadaran utawa
kekuwatan batin.
12
5. Hukum mbutuhake legalitas lan moralitas mbutuhake moralitas, yen tumindak
eksternal diarani yuridis, lan tumindak eksternal diarani etika.
6. Hukum kadhangkala ngidini apa sing dilarang moralitas.
KULIAH 12 (Kalih) A. Posisi wong ing hukum Posisi manungsa ing hukum sawise Perang
Donya II entuk perhatian luwih akeh tinimbang
23
sadurunge. Pangrembakanipun pangertosan babagan posisi manungsa ing babagan hukum,
antawisipun saged dipuntindakaken kados ing ngandhap menika:
1. Liberalisme
Gerakan liberalisme wiwit dirasakake ing pertengahan abad XVIII ing Eropah.
Liberalisme mengaruhi sawetara aspek urip kayata bidang sosial ekonomi, politik, negara, lan
hukum. Perjuangan kanggo liberalisme ing Eropa nyebabake:
1. Pembentukan konstitusi sing kalebu hak lan kewajiban pemerintah ing sisih siji lan
hak lan kewajiban rakyat ing sisih liyane. Perjuangan Liberalisme kanggo
ngrumusake aturan negara hukum, contone, ing Inggris.
2. Badan yudikatif (judicative) dipisahake karo pamarentah (eksekutif) kanthi dhasar
trias politica. Pengadilan ditindakake dening badan kehakiman independen.
3. Kanthi basis trias politica, sistem parlementer ditindakake.
2. Universalisme
Menawi piwulang liberalisme langkung nggatosaken sisi individu, sanesipun universalisme
langkung nggadahi kepentingan masarakat tanpa nggatosaken pagesangan lan hak-hak
manungsa kanthi pribadi. Wonten ing piwulang universalisme menika wonten semboyan,
hukum menika migunani tumrap bangsa saisinipun tanpa nggatosaken warga. Manungsa
minangka individu ora mbutuhake
manungsa waé. Manungsa mung titah negara. Ajaran universalis babagan negara dianut dening
fasisme.
3. Komunalisme
Komunalisme minangka ideologi sing kita kenal ing hukum adat (ana 4 ciri hukum
adat, yaiku agama magis umum, langsung, konkrit, lan kosmik). Ing pangerten iki,
kapentingan umum diutamakake lan kepentingan individu dadi luwih utama.
24
Komunalisme ditemokake ing masyarakat tertutup sing durung ngalami pengaruh
individualis kaya masyarakat modern.
4. Ideologi Negara Pancasila Ing negara Pancasila, manungsa diakoni minangka makhluk
individu lan makhluk
sosial. Demokrasi ing negara adhedhasar Pancasila yaiku demokrasi sing dipimpin dening
kebijaksanaan ing musyawarah perwakilan. Kados ingkang sampun kaandharaken wonten ing
cerkak ingkang kaping sekawan ing nginggil, pranatan menika adhedhasar prakawis kapisan
inggih menika kapitadosan dhumateng Gusti ingkang Maha Esa lan dipunsengkuyung dening
tigang prakawis sanesipun, inggih menika kamanungsan ingkang adil lan beradab, persatuan
Indonesia, saha keadilan sosial tumrap sedaya masarakat Indonesia. Undang-undang sing metu
saka negara adhedhasar Pancasila ndeleng manungsa minangka titahing Gusti. Dheweke
dihormati minangka makhluk individu lan minangka makhluk sosial.
13
RAPAT 13 (TELULAS). A. Hak-hak manungsa Hak asasi manungsa bisa diperang dadi
limang golongan, yaiku:
1. Hak pribadi, kayata kebebasan ekspresi, agama, lan kegiatan.
2. Hak ekonomi (property rights), yaiku hak duwe barang, contone hak tuku, duwe,
nggunakake lan ngedol.
3. Hak sing padha kanggo nampa perawatan sing padha sadurunge hukum lan
pamarentah (hak-hak kesetaraan hukum).
4. Hak sosial lan budaya, contone hak milih pendidikan, ngembangake budaya.
5. Hak asasi manungsa kanggo nampa perawatan lan pangayoman yudisial (hak
prosedural), contone peraturan babagan penahanan, panelusuran lan pemeriksaan. Ing lintasan
sejarah, upaya kanggo nglawan hak asasi manungsa kacathet kaya
ing ngisor iki:
1. Piagam Madinah, digawe ing awal abad kaping 7 Masehi, watara 624 Masehi
25
Piagam Madinah minangka wujud persetujuan Nabi Muhammad SAW karo masyarakat
Nasrani lan Yahudi ing Madinah. Piagam iki digawe kanggo mbangun urip
ing masyarakat pluralistik. Isine jaminan hak asasi manungsa, kayata kebebasan beragama,
keadilan, kebebasan berekspresi, lsp.
2. Magna charta saka 1215. Magna Charta digawe nalika jaman Raja John Lackland (Inggris),
ing ngendi hak- hak para bangsawan dicathet sing kudu dihormati dening raja. Raja ora kena
tumindak sembarangan.
3. Petisi hak ing Digawé nalika pamaréntahan Raja Charles I
4. Bill of Rights Digawé nalika jamané Raja Willem III.
1628 ing 1689
5. Pranyatan kamardikan ing 1776. Pranyatan Kamardikan Amerika Serikat.
6. Pranyatan des troit de l'homme et du citoyen
Pranyatan iki lair sawisé révolusi Prancis taun 1789, lan nglairake motto: liberte,
egalite lan fraternite.
7. Franklin D. Roosevelt (1882-1945)
Roosevelt ing bukunipun nyebataken bilih wonten sekawan hak ingkang wigatos,
inggih punika kebebasan micara lan mratelakake panemume, kamardikan agama, bebas
saka kemiskinan, bebas saka rasa wedi.
8. Deklarasi universal hak asasi manungsa Deklarasi Universal Hak Asasi Manusia
diadopsi dening Majelis Umum Perserikatan Bangsa-Bangsa tanggal 10 Desember
1948.
9. Saliyane deklarasi sing wis ditemtokake dening Perserikatan Bangsa-Bangsa ing
ndhuwur, sawetara pranata liyane wis diterbitake, kayata:
a. Kovenan Internasional babagan Hak Sipil lan Politik tanggal 16 Desember 1966 b. Hukuman
liyane sing kejam, ora manungsa lan ngremehake, tanggal 26 Juni
26
1997.
Hak asasi manungsa ing Indonesia ana ing hukum ing ngisor iki:
14
1.
Rumusan Pancasila Sakabehing rumusan sila kanthi dhasar Pancasila negara, nggambarake
pengakuane bangsa Indonesia marang HAM.
2. UUD 1945 Ing undhang-undhang 1945, hak asasi manungsa ana ing bukaan lan awak.
3. Tekan MPR No. II/MPR/1998
4. Tekan MPR No. XVII/MPR/1998
5. Keppres No. 5 Taun 1993 lan Keputusan Presiden No. 181 taun 1998
6. UU No. 9 taun 1998 babagan kebebasan berekspresi ing publik.
7. Undang-Undang Nomor 5 Tahun 1998 tentang Konvensi Anti Penyiksaan dan
Hukuman Kejam.
8. UU No. 39 taun 1999 babagan HAM 9. Pengadilan hak asasi manungsa
B.
Ing pungkasan abad kaping 19 istilah sipil dadi populer lan asring digunakake
dening para pemimpin nasional, negarawan, politisi lan ahli hukum. Nganti taun 2000 tembung
madani durung kalebu ing kamus gedhe basa Indonesia. Istilah masyarakat sipil anyar asring
digandhengake karo tembung liya kayata kelompok masyarakat sipil, generasi masyarakat
sipil, utawa gerakan sipil. Pungkasan, istilah iki ditampa sacara umum dening sarjana
Indonesia, utamane sarjana Muslim, minangka terjemahan saka masyarakat sipil.
Masyarakat sipil normatif wisklebu produk lembaga negara Indonesia, paling ora wis
kaandharake ing SK MPR No. X/MPR/1998 tanggal 13 Desember 1998 lan Keputusan
Presiden No. 198 taun 1998 tanggal 7 Desember 1998.
Definisi civil society iku padha karo civil society. Secara harfiah tegese masyarakat sipil.
Nanging, luwih cocok lan ramah yen masyarakat sipil diterjemahake dadi masyarakat sipil,
27
dudu masyarakat sipil. Yen terjemahan masyarakat sipil digunakake, bakal ngundang pikiran
lan ngadhepi karo masyarakat militer.
MasyarakatSipil
PAMEKASAN 14 (PAPAT BELAS). Pancasila minangka sumber hukum ing Indonesia
1. Pancasila minangka dhasar negara lan tata cara urip bangsa Pandangan urip sawijining
bangsa asale saka kristalisasi nilai-nilai sing diduweni dening bangsa kasebut. Nilai-
nilai kasebut diyakini bener, dituruti lan tansah diugemi lan tansah diwujudake ing
tatanan urip. Nilai kasebut sejatine minangka persetujuan sing ngiket. Pancasila kang
diyakini bener dening masyarakat Indonesia kang ngugemi maneka agama, dhasare ora
bertentangan karo nilai-nilai kang ana ing saben agama kang dianut dening masyarakat
Indonesia. Pancasila ing maknane minangka dhasar negara, minangka sumber saka
prinsip hukum konstitusional sing paling dhuwur sing ngatur lan dadi pedoman kanggo
negara Indonesia lan kabeh unsure. Minangka dhasar negara, Pancasila nduweni
kuwasa kang sah kanggo pamaréntah, lembaga negara,
2. Pancasila minangka sumber hukum dasar negara Indonesia Nalika ngrembug sumber
hukum, undang-undang dilebokake minangka sumber hukum pisanan. Ananging para
ahli hukum mratelakake panemume, saliyane sumber hukum
15
arupa undang-undang, sumber hukum liyane isih dibutuhake ing ndhuwur. Sumber iki
minangka sumber saka kabeh sumber utawa minangka sumber hukum dhasar, minangka alat
pambiji, ukuran utawa batu ujian saka hukum sing ditrapake, supaya hukum sing ditrapake
bener-bener jumbuh karo rasa adil lan bisa nuwuhake ketertiban lan katentreman ing
masyarakat. Ing posisi kaya mengkono Pancasila ngenggoni posisi paling dhuwur, minangka
sumber kabeh sumber hukum utawa minangka sumber hukum dasar nasional ing sistem hukum
ing Indonesia. Ing kalenggahan ingkang kados makaten, Pancasila dipunginakaken minangka
patokan kangge mbiji hukum ingkang lumampah ing Indonesia.
C. Nilaimoralmanungsa Pancasila ing posisine minangka norma dhasar staats, minangka
sumber kabeh sumber hukum, minangka sumber hukum nasional, minangka dhasar negara lan
cara urip bangsa, dumadi saka rong lapisan, yaiku moral dhasar lan dhasar. politik. Pokok-
28
pokok moral, kaya sing dideleng ing sila Pancasila sing sepisanan, mujudake pondasi kang
kokoh lan nuntun marang cita-cita negara bangsa Indonesia, marang dalan kang adil, sejati lan
persatuan.
D. Hukum ing Indonesia mujudake wewujudan saka kersane Gusti Pancasila minangka sumber
dhasar hukum nasional, Pancasila minangka prinsip dhasar negara lan minangka
philosophische groundslag, filsafat dhasar. Sila kapisan Pancasila, yaiku kapercayan marang
Gusti Kang Maha Tunggal, warna-warna, madhangi, nguwasani, dadi daya penggerak lan
pengontrol sila-sila liyane. Mula, urip lan sakabehe kagiyatan lan produk negara kang
adhedhasar Pancasila, kudu adhedhasar lan ora bertentangan karo nilai-nilai sing dikarepake
dening Gusti Kang Maha Kuwasa.
KULIAH 15 (LIMA BELAS). Pandangan Islam babagan filsafat
1. Bebener Ultimate lan Bebener Relatif Islam mucalaken bilih satunggal-tunggaling
bebener ingkang sayekti asalipun saking Gusti Allah lan ingkang asalipun saking Gusti
Allah punika kayekten ingkang mutlak. Allah swt punika al-haqq (Kasunyatan ingkang
paling utama) lan dados sumbering sadaya bebener. Kanthi cara iki, kabeh sing asale
saka Gusti Allah nduweni nilai bebener sing mesthi ora bisa dibantah utawa diragukan.
Ing babagan filsafat sing uga dianggep bisa nuntun marang bebener, mula Islam
ngakoni yen saliyane karo bebener sing esensial, ana bebener liyane sing ora mutlak,
yaiku bebener sing digayuh minangka asil saka upaya manungsa. pikiran. Nalar
mujudake peparinge Allah SWT marang manungsa. Mula lumrahe nalar uga bisa
nggayuh bebener, sanadyan bebener kang digayuh mung ana ing tataran relatif utawa
relatif.
2. Filsafat Al Tasyri lan Filsafat Syariah Filsafat hukum Islam minangka bagéan saka
kajian filsafat hukum sacara umum. Filsafat hukum Islam dikenal minangka filsafat al
tasyri al islamy, hikmat al tasyri, utawa asrar al tasyri. Kaya ing filsafat umume, filsafat
hukum Islam nduweni rong tugas, yaiku tugas sing pertama kritis lan tugas sing
kapindho yaiku konstruktif. Kajawi filsafat hukum ingkang nliti hukum kanthi dhasar,
filosofi hukum Islam ugi
nliti kanthi jero babagan sifat hukum Islam, sifat keadilan, sumber hukum Islam, rahasia lan
tujuan
29
16
hukum Islam. Panliten ngenani filsafat syariat Islam ngandhut rong perkara pokok, yaiku
hakekat lan tujuwan netepake syariat Islam, kang diarani filsafat al-tasyri, lan rong hakekat lan
rahsa syariat Islam, kang diarani filsaf - syariah utawa asrar al- shariah. Objek filosofi al at al
tasyri mujudake objek teoritis, sing kalebu hakekat hukum Islam, sumber hukum Islam, tujuan
hukum Islam, prinsip hukum Islam, prinsip hukum Islam. Dene objek filsafat al- shariah utawa
asrar al-shariah minangka obyek laku, kalebu ngapa manungsa nindakake ibadah, apa sebabe
manungsa nindakake muamalah, apa wae rahasia utawa hikmah kang kinandhut sajrone
nindakake ibadah.
C. Dasar Filsafat Hukum Islam Al din minangka dhasar utawa pokok sing tetep padha amarga
bedane utusan. Istilah hukum Islam asring digunakake minangka terjemahan syariah Islam
utawa fikih Islam. Menawi syariat Islam dipunginakaken minangka jarwaning syariah, mila
ingkang dipun wastani syariat punika tegesipun ciyut, sanes kanthi wiyar. Ing literatur Inggris,
syariah diterjemahake minangka hukum Islam, dene istilah fiqh diterjemahake minangka
yurisprudensi Islam. Sumber hukum Islam, yaiku Al-Quran, al-Sunnah, ijma, lan qiyas
minangka sumber hukum sing wis disepakati dening mayoritas ulama. Wondene sumber
hukum ingkang dereng disepakati dening piyambake sedaya antawisipun: istihsan, maslahat
mursalah, istish-hab, urf, madzhab shahaby lan syar'u man qoblana. Ibn qayyim ngrumusake
tujuan hukum Islam kaya ing ngisor iki: “Syariah iku bebarengan lan adhedhasar kawicaksanan
manungsa lan manfaat ing urip ing donya lan akhirat. Syariat iku adil, welas asih, manfaat, lan
kawicaksanan, kanthi lengkap. Saben prakara kang kesasar, saka adil tumuju kasangsaran,
sasar saka welas asih marang kosokwangsul, sasar saka paedahe tumuju tanpa guna, iku ora
kalebu ing syariat. Syariat punika adilipun Allah wonten ing madyaning para kawulanipun,
katresnanipun Allah dhateng para makhlukipun.
17
